Bugünkü makalemizde “İkileme nedir” ile ilgili dikkat edilmesi gereken noktaları inceliyoruz.
İkileme Nedir? Kelimelerin El Ele Tutuşup Anlatımı Güçlendirdiği Eğlenceli Dünya
İkileme Nedir? Günlük Hayatın İçindeki Küçük Kelime Dansları
Bazen bir şeyi anlatmak için tek kelime yetmez. Hatta bazı durumlarda tek kelime kullanırsak cümle biraz eksik kalır, sanki kahvemizin yanında gelen kurabiye tabağı boş kalmış gibi hissederiz. İşte tam o anda imdadımıza ikilemeler yetişir. Peki ikileme nedir?
İkileme; anlatımı güçlendirmek, anlamı pekiştirmek, çoğaltmak, abartmak veya daha etkili hâle getirmek için aynı, yakın ya da karşıt anlamlı kelimelerin yan yana kullanılmasıyla oluşan söz gruplarıdır.
Türkçede ikilemeler o kadar doğal bir yere sahiptir ki çoğu zaman kullandığımızı fark etmeyiz. Sabah arkadaşımıza “yavaş yavaş geliyorum” deriz, annemize “ufak tefek işler vardı” deriz, İzmir’in sıcağında yürürken “deli deli esiyor bu rüzgâr” diye söyleniriz. Aslında farkında olmadan dilimizin en eğlenceli süslerinden birini kullanırız.
Ben İzmir’de yaşayan 25 yaşında biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Gün içinde ikileme kullanmadan konuşmaya çalışmak, yazın İzmir sıcağında klima bozukken “hiç terlemedim” demeye benzer. Teoride mümkün gibi durur ama pratikte kimse inanmaz.
Türkçede İkilemeler Neden Bu Kadar Sevilir?
Türkçe, duyguları güçlü aktarmayı seven bir dildir. Bir şeyi sadece söylemekle yetinmeyiz, ona biraz renk, biraz hareket, biraz da karakter eklemek isteriz.
Mesela:
“Bekledim.”
Bu cümle doğru ama biraz sade.
“Bekleye bekleye yoruldum.”
İşte burada duygu değişti. Sadece beklemekten değil, uzun süren bir süreçten bahsetmeye başladık.
Ya da:
“Çocuk güldü.”
Normal bir cümle.
“Çocuk kahkaha kahkaha güldü.”
Bir anda gözümüzde hareketli bir sahne oluştu.
İkilemeler kelimelere adeta kamera efekti ekler. Normal bir görüntüyü sinema sahnesine çevirir.
Arkadaş grubunda da durum böyledir. Mesela biri “Bugün çok yoruldum” dediğinde herkes başıyla onaylar. Ama biri “Bugün koştur koştur işler yaptım, perişan oldum” dediğinde herkes o günün nasıl geçtiğini daha iyi anlar.
Çünkü ikilemeler sadece anlam taşımaz, duygu taşır.
İkileme Türleri Nelerdir?
İkilemeler farklı şekillerde oluşabilir. Her biri Türkçenin ayrı bir lezzetidir.
Aynı Kelimenin Tekrarıyla Oluşan İkilemeler
En bilinen ikileme türlerinden biridir. Aynı kelime tekrar edilir ve anlam güçlenir.
Örnekler:
yavaş yavaş
güzel güzel
azar azar
tek tek
uzun uzun
baka baka
Mesela annemin “Odayı güzel güzel temizle” demesiyle “Odayı temizle” demesi arasında büyük fark vardır.
İlk cümlede sanki biraz daha sakin, biraz daha özenli bir beklenti vardır. İkinci cümlede ise hafif bir “Ben bunu üçüncü kez söylüyorum” havası sezilebilir.
Annelerin gizli ikileme diploması olduğunu düşünüyorum. Çünkü onlar ikilemeleri sadece dil bilgisi olarak değil, hayat yönetimi aracı olarak kullanırlar.
“Yavaş yavaş yap.”
“Düzgün düzgün konuş.”
“Adam akıllı çalış.”
Bu cümlelerin içinde hem sevgi hem de hafif bir uyarı vardır.
Yakın Anlamlı Kelimelerle Oluşan İkilemeler
Bazı ikilemeler birbirine yakın anlam taşıyan kelimelerle kurulur.
Örnekler:
eş dost
akıl fikir
doğru dürüst
mal mülk
ses seda
Bu tür ikilemeler konuşmaya daha doğal bir hava katar.
Mesela:
“Bayramda eş dost ziyareti yaptık.”
dediğimizde sadece birkaç kişiden değil, geniş bir çevreden bahsetmiş oluruz.
“Evde ses seda yok.”
dediğimizde ise sadece sessizlikten değil, neredeyse hayat belirtisi olmamasından söz ederiz.
Karşıt Anlamlı Kelimelerle Oluşan İkilemeler
Bazı ikilemeler zıt anlamlı kelimelerle meydana gelir.
Örnekler:
gece gündüz
iyi kötü
aşağı yukarı
az çok
er geç
Bunlar genellikle kapsam veya süre anlamı oluşturur.
“Gece gündüz çalıştı.”
dediğimizde kişinin gerçekten 24 saat çalıştığını değil, çok yoğun çalıştığını anlatırız.
Gerçi bazı dönemlerde benim çalışma düzenim de buna yaklaşabiliyor. Özellikle yetişmesi gereken işler olduğunda gece bilgisayar başında oturup sabah kahvesine “Biz artık arkadaş olduk” dediğim zamanlar oluyor.
İkilemeler Hayatımızda Nasıl Yer Ediyor?
İkilemeler sadece kitaplarda, derslerde veya sınav sorularında karşımıza çıkan dil bilgisi konusu değildir. Aslında hayatımızın tam ortasındadır.
Arkadaş grubunda:
“Şöyle sakin sakin oturalım.”
“Biraz dolaşa dolaşa gezeriz.”
“Orada güzel güzel yemek yeriz.”
derken farkında olmadan ikilemelerle konuşuruz.
İzmir’de bir arkadaş buluşmasını düşünelim.
Telefon gelir:
— Nerdesin?
— Yaklaşıyorum.
— Ne kadar yaklaşıyorsun?
— Az kaldı.
Bu “az kaldı” aslında klasik bir ikileme değil ama günlük konuşmanın nasıl yuvarlak ifadelerle dolu olduğunu gösteriyor. Çünkü insanlar konuşurken matematik hesabı yapmaz. Duyguya göre konuşur.
Benim de klasik bir huyum var. Bir yere geç kalacağımı bildiğim hâlde mesaj atarım:
“Geliyorum geliyorum.”
Aslında daha evden çıkmamışımdır.
İç ses:
“Sen şu an gelmiyorsun, hazırlanma aşamasındasın.”
Ben:
“Tamam ama ruhen yoldayım.”
İşte insan kendini bazen kendi kelimeleriyle bile kandırabiliyor.
İkilemeler Anlatımı Neden Daha Eğlenceli Hale Getirir?
Çünkü dil sadece bilgi vermek için kullanılmaz. Aynı zamanda insanları güldürür, düşündürür ve yakınlaştırır.
Bir arkadaşınız size:
“Çok yoruldum.”
dediğinde normal bir bilgi alırsınız.
Ama:
“Koştur koştur işler yaptım, pestilim çıktı.”
dediğinde o kişinin enerjisini, yaşadığı telaşı ve biraz da dramını hissedersiniz.
İkilemeler anlatıma samimiyet katar.
Bir hikâyede karakterin “çok korktu” demesiyle “titreye titreye kaldı” demesi arasında büyük fark vardır.
İlkinde bilgi vardır.
İkincisinde sahne vardır.
İkilemeler Olmasaydı Türkçe Nasıl Olurdu?
Bunu düşünmek bile biraz garip.
Sabah arkadaşım mesaj atsa:
“Bugün yorgunum.”
Ben:
“Geçmiş olsun.”
Ama şöyle yazsa:
“Bugün sürüne sürüne işlerimi hallettim.”
Ben:
“Ne oldu, hayat seni mi yendi?”
Çünkü ikilemeler olayları daha canlı hâle getirir.
Onlar konuşmalarımızdaki küçük baharatlardır. Yemek olmadan da yaşanır ama tadı biraz eksik kalır.
Günlük Konuşmalardan İkileme Örnekleri
Hayatın içinde sıkça kullandığımız bazı ikilemeler:
sık sık
ara sıra
yavaş yavaş
türlü türlü
parça parça
karmakarışık
eski püskü
ufak tefek
irili ufaklı
sağ salim
Mesela:
“Ufak tefek sorunlar çıktı.”
Bu cümle aslında “Bazı sorunlar çıktı” demekten daha sıcak gelir.
Çünkü insan karşısındaki kişiye “Büyütülecek bir şey yok” mesajı verir.
İkilemeler Dilimizin Eğlenceli Tarafıdır
Sonuç olarak İkileme nedir? sorusunun cevabı sadece bir dil bilgisi tanımı değildir. İkilemeler, Türkçenin canlı, renkli ve duygusal tarafını gösteren özel yapılardır.
Onlar sayesinde anlatımlarımız daha güçlü olur, konuşmalarımız daha doğal hâle gelir. Bazen bir kelimeyi iki kere söylemek basit gibi görünür ama aslında arkasında büyük bir anlatım gücü vardır.
Hayat zaten başlı başına ikilemelerle dolu değil mi?
Bir gün iyi hissederiz, bir gün kötü kötü düşünürüz. Bazen sakin sakin yaşarız, bazen koştur koştur günleri geçiririz. Arkadaşlarla kahkahalar kahkahalar güleriz, yalnız kalınca uzun uzun düşünürüz.
Belki de insan hayatının özeti bile birkaç güzel ikilemedir:
Az çok öğrendik.
Yavaş yavaş büyüdük.
Düşe kalka ilerledik.
Ve bütün bu süreçte kelimeler bizimle beraber yürüdü.
Çünkü bazı kelimeler yan yana gelince sadece cümle oluşturmaz. Bir duygu oluşturur. İşte ikilemelerin asıl güzelliği de tam burada saklıdır.
“İkileme nedir” konusunu beğendiyseniz Ioni sayfamızdaki diğer makalelerimize de göz atmanızı öneririz.